O'zbekistonda internet-do'kon ochish: marketpleys yoki o'z saytingiz, to'lov, chek va yetkazib berish

O'zbekistonda internet-do'kon ochishni ko'pchilik sayt dizayni yoki platforma tanlashdan boshlaydi. Aslida birinchi savol boshqa: tovarni qayerda sotasiz — Uzum Market kabi marketpleysdami yoki o'z saytingizdami — va mijoz kimniki bo'lib qoladi. Ushbu qo'llanma onlayn savdoni boshlayotgan do'kon, brend yoki distribyutor uchun. Qarorlarni ular qabul qilinadigan tartibda ko'rib chiqamiz: avval savdo modeli, keyin huquqiy asoslar, so'ng platforma va oxirida kundalik ish — katalog, to'lov, chek va yetkazib berish. Hech qaysi marketpleys yoki platformani targ'ib qilmaymiz. Qonunlar, marketpleyslar va to'lov tizimlari haqidagi ma'lumotlar maqola yozilgan vaqtdagi rasmiy manbalardan olingan va o'zgarishi mumkin. Huquqiy bo'lim — yurist bilan tekshirish uchun boshlang'ich ro'yxat, yuridik maslahat emas.

Avval savdo modelini tanlang: marketpleys, o'z do'koningiz, ijtimoiy tarmoqlar yoki aralash

Onlayn do'kon ochishdan oldin tovarni qayerda sotishingizni hal qiling. Variantlar bir-biridan faqat xarajat bilan emas, mijoz va uning ma'lumotlari kimda qolishi, xaridor qayerdan kelishi hamda ombor va yetkazib berishni kim boshqarishi bilan ham farq qiladi.

Uzum Marketda sotishni O'zbekistonda ro'yxatdan o'tgan tashkilotlar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va o'zini o'zi band qilgan shaxslar boshlashi mumkin. Jismoniy tovarlar uchun asosiy ishlash modellari: FBO — tovar Uzum omborida saqlanadi, uni Uzum qadoqlaydi va yetkazadi; FBS — tovarni o'zingiz saqlaysiz va yig'asiz, yetkazishni Uzum bajaradi; DBS — saqlash, qadoqlash va yetkazish to'liq sizda. Market Yandex Go 2025-yilda mahalliy sotuvchilar uchun ro'yxatdan o'tishni ochdi. E'lon qilingan sxemalar — FBY (saqlash, qadoqlash va yetkazishni marketpleys bajaradi) va FBS (tovarni o'zingiz saqlaysiz va qadoqlaysiz, yetkazishni marketpleys bajaradi). Komissiya, logistika to'lovlari va sotuvchiga pul o'tkazish shartlari o'zgarib turadi: ularni marketpleysning amaldagi shartlaridan o'qing va har bir tovar bo'yicha marjani shu xarajatlardan keyin hisoblang.

Ko'p bizneslar uchun aralash model maqbul: marketpleys qamrov va yangi xaridorlarni beradi, o'z do'koningiz esa qayta xaridlar, mijozlar bazasi va marja ustidan nazoratni. Telegram bot yoki Mini App qachon o'rinli ekanini biznes uchun Telegram bot haqidagi maqolada yozganmiz. Agar xaridorlar asosan ijtimoiy tarmoqlardan kelsa, Instagram va Telegramdagi targ'ibotni ham oldindan rejalashtiring: bunda SMM xizmatlari yordam beradi.

Ro'yxatdan o'tish va elektron tijorat qonuni: huquqiy asoslar oddiy tilda

Tashkiliy-huquqiy shakl. Odatda tanlov yakka tartibdagi tadbirkor (YaTT) va mas'uliyati cheklangan jamiyat (MChJ) o'rtasida bo'ladi. YaTT ham, MChJ ham Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali onlayn yoki Davlat xizmatlari markazida ro'yxatdan o'tkazilishi mumkin. Qaysi shakl va soliq rejimi sizga mos ekanini buxgalter bilan hal qiling. Click, Payme yoki Uzum bilan merchant shartnomasi uchun ro'yxatdan o'tgan biznes va hisob-kitob raqami kerak; hujjatlar haqida onlayn to'lov qabul qilish bo'yicha qo'llanmada yozganmiz.

Elektron tijorat qonuni. Amaldagi qonun — 2022-yil 29-sentabrdagi O'RQ-792-son "Elektron tijorat to'g'risida"gi Qonun; u 2022-yil 31-dekabrda kuchga kirgan. Ba'zi eski qo'llanmalar o'z kuchini yo'qotgan avvalgi qonunga tayanadi. Qonunga ko'ra, sotuvchi — ulgurji yoki chakana savdo qiladigan yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor, shuningdek elektron savdo maydonchasida chakana savdo qiladigan o'zini o'zi band qilgan shaxs. Ofertada sotuvchining nomi va aloqa ma'lumotlari (manzil, telefon, elektron pochta), zarur bo'lsa litsenziya yoki ruxsatnoma haqidagi ma'lumot, shartnomani tuzish tartibi, yetkazib berish va to'lov shartlari hamda taklif etilayotgan narxlar ko'rsatilishi kerak. Sotuvchi tovar va uning ishlab chiqaruvchisi haqida to'liq ma'lumot berishi va taqiqlangan tovarlarni sotmasligi shart.

Iste'molchilar huquqlari. 1996-yil 26-apreldagi 221-I-son "Iste'molchilarning huquqlarini himoya qilish to'g'risida"gi Qonunga ko'ra, sotuvchi haqidagi ma'lumot, savdo qoidalari va tovar haqidagi ma'lumot xaridorga davlat tilida, ya'ni o'zbek tilida beriladi; qo'shimcha ravishda boshqa tillarda ham berilishi mumkin. Qonunda tovarlarni axborot tizimlari orqali sotishga oid alohida 28-1-modda bor. 2022-yilgi o'zgartirishlardan keyin onlayn xarid bekor qilinganda sotuvchi xaridorga tovarni qayerga qaytarish mumkinligini aytishi kerak.

Mijozlarning shaxsiy ma'lumotlari. Ism, telefon raqami va yetkazib berish manzili "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi Qonun doirasiga kiradi. 2026-yil 26-martdagi O'RQ-1125-son Qonun bilan kiritilgan o'zgartirishdan keyin O'zbekistonda saqlanishi majburiy ma'lumotlar biometrik va genetik ma'lumotlar hamda telekommunikatsiya xizmatlari foydalanuvchilari ma'lumotlari bilan cheklandi. Boshqa shaxsga doir ma'lumotlarni qonunda sanab o'tilgan uch shartdan biri bajarilganda chet elda ham saqlash mumkin. Xorijiy hosting yoki servisni tanlashdan oldin bu shartlar sizga qanday tatbiq etilishini yurist bilan tekshiring.

Raqamli markirovka. Ayrim tovar guruhlari Aslbelgisi milliy axborot tizimi orqali majburiy raqamli markirovkadan o'tadi, jumladan tamaki va alkogol mahsulotlari, pivo, maishiy texnika, dori vositalari va tibbiy buyumlar, suv va alkogolsiz ichimliklar. Ro'yxat 2021-yildan beri bosqichma-bosqich kengayib bormoqda. Toifangiz markirovka qilinadimi yoki onlayn sotish uchun cheklanganmi — buni ishga tushirishdan oldin tekshiring.

Yuqoridagi huquqiy talablar ro'yxati to'liq emas. Tovar toifangiz, soliq rejimingiz va kerakli hujjatlarni yurist va buxgalter bilan tekshiring.

Internet-do'kon uchun sayt yaratish: konstruktor, CMS yoki buyurtma asosida

O'zbekistonda internet-do'kon yaratishning uch asosiy yo'li bor; tanlov asosan tezlik va moslashuvchanlik o'rtasida.

• Sayt konstruktori. Eng tez yo'l: shablon, katalog va savat tayyor. Cheklovlar keyinroq chiqadi — integratsiyalarda va ma'lumotlarni eksport qilishda, ya'ni boshqa platformaga ko'chishda. Tanlashdan oldin ikki narsani tekshiring: konstruktor siz ishlatmoqchi bo'lgan mahalliy to'lov tizimini qo'llab-quvvatlaydimi (buni to'lov provayderining o'zidan so'rang) va o'zbek hamda rus tilidagi sahifalarga alohida manzil (URL) bera oladimi.
• Ochiq kodli CMS va internet-do'kon plagini. Moslashuvchan, tayyor modullar ko'p. Lekin yangilanishlar, xavfsizlik va hosting sizning zimmangizda qoladi. To'lov uchun tayyor modullar ham uchraydi — masalan, Click hujjatlarida CMS plaginlari uchun alohida bo'lim bor. Biroq provayderingiz va CMS versiyangiz uchun yangilanib turadigan modul borligini alohida tekshiring.
• Buyurtma asosida yaratilgan do'kon. 1C yoki ombor tizimi bilan sinxronlash, ulgurji (B2B) mijozlar uchun alohida narxlar, bir nechta ombor, murakkab yetkazib berish qoidalari kerak bo'lganda yoki keyinroq mobil ilova rejalashtirilganda o'zini oqlaydi.

Har bir variant narxiga nima ta'sir qilishini sayt narxi haqidagi maqolada ko'rib chiqqanmiz. Mobil ilova odatda keyingi qadam: do'kon qayta xaridlarga talab borligini ko'rsatgandan keyin ilova ishlab chiqish o'rinli bo'ladi. Batafsil — mobil ilova yaratish bo'yicha qo'llanmamizda.

Do'kon ishlashi uchun nima kerak: katalog, mahsulot ma'lumotlari va tillar

Savdo dizaynga emas, ko'proq katalog sifatiga bog'liq. Ishga tushirishdan oldin quyidagilarni tayyorlang:

• Mahsulot ma'lumotlari modeli. Variantlar (o'lcham, rang), filtr uchun atributlar, o'lchov birliklari (dona, kilogramm, metr) va har bir ombor bo'yicha qoldiq. Tuzilma boshidan to'g'ri bo'lsa, filtrlar, 1C bilan almashinuv va marketpleysga yuklash osonlashadi.
• MXIK va qadoq kodi. Har bir mahsulot uchun buxgalter bilan kelishilgan MXIK (ruschada IKPU) va qadoq kodi katalogda saqlansin: fiskal chek aynan shu ma'lumotdan tuziladi.
• Haqiqiy fotosuratlar. Xaridor tovarni ushlab ko'ra olmaydi: rasmlar uni bir necha tomondan ko'rsatsin va o'lchamini tushunarli qilsin.
• O'zbek va rus tilidagi matnlar. Sotuvchi, savdo qoidalari va tovar haqidagi ma'lumot davlat tilida bo'lishi kerak. Mahsulot nomi va tavsiflarini o'zbek tilida, yonida rus tilida ham tayyorlang, chunki xaridorlar ikkala tilda qidiradi; avtomatik tarjimani odam tekshirsin.
• Lotin va kirill yozuvini tushunadigan qidiruv. Xaridor "muzlatkich", "музлаткич" yoki "холодильник" deb yozishi, o' va g' harflarini esa turli tutuq belgilari bilan kiritishi mumkin. Qidiruv bularning barchasida kerakli tovarni topsin.
• Qidiruvga moslangan kategoriya sahifalari. Har bir kategoriyaning o'z sarlavhasi, qisqa tavsifi va har bir tilda alohida manzili bo'lsin: "erkaklar krossovkasi" kabi umumiy so'rovlar bo'yicha qidiruvda aynan shu sahifalar topiladi.
• Telefonda qulay buyurtma berish. Kam maydonli forma, telefon raqami orqali buyurtma, majburiy ro'yxatdan o'tishsiz.
• Oferta, yetkazib berish va qaytarish sahifasi hamda aloqa ma'lumotlari — yuqoridagi qonun talablariga mos holda.

To'lovlar, fiskal chek va pulni qaytarish

Click, Payme yoki Uzum orqali to'lov qabul qilish, buyurtma holatlari va sinov tartibini onlayn to'lovlar haqidagi maqolada batafsil yozganmiz. Bu yerda faqat do'kon egasi oldindan hal qilishi kerak bo'lgan masalalar:

• Buyurtmani brauzer qaytishiga qarab tasdiqlamang. Mijozning "to'lov qabul qilindi" sahifasiga kelgani to'lov isboti emas: buyurtma faqat provayder serveringizga yuborgan tasdiq asosida to'langan deb belgilansin.
• Jismoniy shaxs bo'lgan xaridorga har bir sotuvda fiskal chek kerak, mijoz qanday to'lashidan qat'i nazar. Marketpleys buyurtmalari va kompaniyalarga pul o'tkazish yo'li bilan sotuv qanday rasmiylashtirilishini buxgalterdan so'rang. 2022-yil 1-yanvardan boshlab onlayn nazorat-kassa mashinalari va virtual kassalar chekida tasnif.soliq.uz saytidan olinadigan 17 xonali MXIK bo'lishi shart.
• Elektron chek. Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-maydagi 255-son qarori bilan qog'oz chek o'rniga elektron chek berish mumkin bo'ldi. Bu to'lov ilovalari va marketpleyslar orqali masofadan qilinadigan to'lovlarga mos keladi.
• Chekni kim chiqaradi. To'lov provayderi fiskallashtiradimi yoki o'z virtual kassangizmi — buni buxgalter bilan hal qiling, pul qaytarilganda qaytarish cheki qanday chiqishini ham.
• Yetkazib berishda to'lov. Kuryer naqd pul yoki karta orqali to'lov olsa ham, xuddi shu savol turadi: chekni kim, qaysi kassadan chiqaradi va u mijozga qanday yetadi.

Yetkazib berish, olib ketish va buyurtmalarni boshqarish

Ishga tushirishdan oldin quyidagilarni hal qiling:

• Yetkazib berish hududlari. Toshkent va viloyatlar uchun alohida muddat va shartlar.
• Kim yetkazadi. O'z kuryerlaringiz — nazorat ko'proq, lekin xodim va transport sizning zimmangizda; kuryerlik xizmatlari — shartnoma va buyurtmalarni ularga uzatish tartibi kerak; marketpleys logistikasi — faqat marketpleysdagi buyurtmalar uchun.
• Olib ketish punktlari — do'koningiz, omboringiz yoki hamkor punkt.
• Mijoz ko'radigan buyurtma holatlari: qabul qilindi, to'landi, yig'ildi, yo'lda, yetkazildi, bekor qilindi, qaytarildi.
• To'lov kutilayotganda tovarni band qilish, aks holda oxirgi tovar uchun ikki mijoz to'laydi.
• Bildirishnomalar. SMS va Telegram orqali holat xabarlari; Telegram bot faqat uni ishga tushirgan mijozlarga yoza olishini unutmang.
• Qaytarish logistikasi. Tovar qayerga qaytariladi (buni xaridorga aytishingiz kerak), uni kim olib ketadi va pul qanday qaytariladi.
• Rollarga bo'lingan admin panel. Operator buyurtmani tasdiqlaydi, omborchi yig'adi, rahbar hisobotni ko'radi; har kim faqat o'ziga kerakli qismga kiradi.

Bir nechta kanaldagi qoldiq. Bir vaqtda marketpleysda va o'z do'koningizda sotsangiz, qoldiqni bitta tizim boshqarishi kerak, aks holda oxirgi tovar ikki marta sotiladi. Odatda bu 1C yoki ombor hisobi tizimi bo'ladi: sayt va marketpleys kabinetidagi qoldiq undan yangilanadi, buyurtmalar esa unga qaytadi. FBO modelida tovar marketpleys omborida turadi, shuning uchun u o'z do'koningizdagi qoldiqdan alohida hisoblanadi. Almashinuv usullarini 1C integratsiyasi haqidagi maqolada ko'rib chiqqanmiz; bunday ish tizimlar integratsiyasi yo'nalishiga kiradi.

Ishga tushirishdan oldingi tekshiruv ro'yxati

• Biznes ro'yxatdan o'tgan, hisob-kitob raqami ochilgan.
• To'lov provayderi bilan merchant shartnomasi kompaniya nomida tuzilgan.
• Oferta, yetkazib berish, qaytarish va maxfiylik siyosati sahifalari o'zbek tilida (va rus tilida) e'lon qilingan.
• Saytda sotuvchining nomi va aloqa ma'lumotlari ko'rsatilgan.
• Har bir mahsulotda MXIK va qadoq kodi bor.
• Chek chiqarish tartibi buxgalter bilan kelishilgan va sinovdan o'tgan, qaytarish cheki ham.
• Toifangiz uchun markirovka talablari tekshirilgan.
• Har bir to'lov va yetkazib berish usuli bo'yicha sinov buyurtmalari o'tkazilgan.
• Qoldiq sinxronlash eng ko'p buyurtma tushadigan kundagidek hajmda sinab ko'rilgan.
• Veb-analitika, Google Search Console va Yandex Webmaster ulangan.
• Domen, hosting, manba kod va merchant kirish ma'lumotlari kompaniya nomida.
• Buyurtmalar va mijozlarni qo'llab-quvvatlash uchun mas'ul xodim tayinlangan.

Ko'p uchraydigan xatolar

• Trafik rejasisiz o'z saytini ochish. Sayt ishga tushdi, lekin xaridor qayerdan kelishi — qidiruv, reklama yoki mavjud mijozlar — oldindan o'ylanmagan.
• Marjani hisoblamay marketpleysga chiqish. Komissiya, logistika va qaytarishlardan keyin ba'zi tovarlar zarar bilan sotiladi.
• Oxirgi tovarni ikki marta sotish. Kanallar o'rtasida qoldiq sinxronlanmagan.
• Matnlar faqat rus tilida. Sotuvchi, savdo qoidalari va tovar haqidagi ma'lumot uchun davlat tili talabi bajarilmaydi, o'zbekcha qidiradigan xaridorlar esa sizni qiyinroq topadi.
• MXIK kodlari yo'qligi chek chiqmay qolgandagina ma'lum bo'ladi.
• Muvaffaqiyat sahifasiga ishonish. Buyurtma provayder tasdig'isiz to'langan deb belgilanadi.
• To'lov kirish ma'lumotlari frilanser akkauntida. Hamkorlik tugashi bilan merchant kabinetiga kirish ham yo'qoladi.
• Qaytarish jarayoni yo'q. Birinchi qaytarishda hech kim tovar qayerga kelishini, pulni kim qaytarishini va qaysi chek chiqishini bilmaydi.
• Barcha toifalarni birdaniga ishga tushirish. Haqiqatan sotilayotgan tovarlardan boshlang va katalogni talabga qarab kengaytiring.

BITS Technology qanday yordam beradi

BITS Technology — Toshkentdagi IT kompaniya. Internet-do'kon vitrinasi va buyurtmani rasmiylashtirish jarayonini mahalliy va xalqaro to'lov tizimlari bilan integratsiya qilgan holda sayt yaratish doirasida quramiz. Do'konni 1C va boshqa tizimlar bilan bog'lash — tizimlar integratsiyasi ishi, mobil ilova esa mobil ilovalar ishlab chiqish yo'nalishimizga kiradi. Merchant shartnomalarini kompaniyangiz tuzadi, kirish ma'lumotlari ham sizda qoladi. Barcha yo'nalishlarimiz yechimlar sahifasida keltirilgan. Loyihangiz haqida biz bilan bog'laning: tanishuv suhbatidan keyin taklif yuboramiz.